Gade kòd pou Vitès limyè

[[File:Earth to Sun - en.png|thumb|Li pran apeprè 8 min 19 segond pou limyè solèy la vwayaje distans mwayèn ant sifas Solèy la ak sifas Latè.]]'''Vitès limyè a''' nan [[Vakyòm (fizik)|vakyòm]], anjeneral ki endike {{mvar|c}}, se yon [[konstan fizik]] nan [[Linivè]] ki se fondamantal nan plizyè domèn [[fizik]].

Etid la nan limyè ak vitès li yo dat tounen nan [[Antikite]]. Gen kèk [[Filozofi|filozòf]] ak syantis, ki baze sou agiman teyorik oswa obsèvasyon, ki fè konnen vitès li se enfini, pandan ke lòt moun di ke li pa. [[Ole Christensen Rømer|Ole Rømer]] te demontre an 1676 ke li te fini. Lè sa a, syantis yo travay pou detèmine valè li pa plizyè mwayen, ak presizyon amelyore pandan ane yo. Depi nan fen {{s-|19}} la, yo te konnen ke li te vo apeprè {{inite|300,000 km/s}}; an 1975, rezilta serye ki pi egzak la se {{inite|299792458 ± 1 m/s}}. An [[1983]], yon akò entènasyonal te redefini [[mèt la]] konsa ke vitès limyè a se egzakteman {{inite|299792458 m/s}}.

Nan lavi chak jou, limyè (ak Se poutèt sa vag elektwomayetik) sanble deplase enstantane, men sou distans ki long oswa nan enstriman mezi trè presi, efè pèmèt nou dedwi ke vitès li se fini.
Nan [[Transparans (fizik)|materyèl transparan]] ak kondiktè elektrik, onn elektwomayetik vwayaje pi dousman pase {{mvar|c}}.
Vitès sèten fenomèn vag ak sèten objè selès yo ka pi gran pase {{mvar|c}}.
Vitès [[ekspansyon Linivè a]] depase {{mvar|c}} deyò [[volim Hubble|sèten limit jewometrik]].

Malgre ke vitès sa a pi souvan asosye ak limyè, li se tou nenpòt [[luxon|patikil san mas]] ak nenpòt twoub nan yon [[(fizik) jaden|jaden]] ki sitiye nan yon vakyòm, ki gen ladan [[ong gravitasyonèl| onn gravitasyonèl]] ak [[ong elektwomayetik|onn elektwomayetik]] (ki [[spectre vizib la|limyè vizib]] konstitye sèlman yon ti pati).
Patikil ki gen [[mas rès]] ka apwoche {{mvar|c}}, men yo pa ka rive jwenn li, kèlkeswa ankadreman inèrsyèl kote yo mezire vitès yo.

== Definisyon ==
Nan {{s-|XXI}}, vitès limyè a nan yon vakyòm endike ak lèt miniskil {{mvar|c}}, inisyal mo [[Latin]] ''{{lang|la|celeritas}}'' (ki vle di "vitès, selerite") oswa menm "selerite" an franse, men senbòl li a te varye sou tan. An 1856, [[Wilhelm Eduard Weber]] ak [[Rudolf Kohlrausch]] te itilize {{mvar|c}} pou yon konstan diferan ki te montre pita egal a {{Rasin|2}} &times; {{mvar|c}}. An 1865, [[James Clerk Maxwell]] te prezante senbòl {{mvar|V}} kòm yon altènativ pou endike vitès limyè a nan yon vakyòm. An 1894, [[Paul Drude]] te prefere {{mvar|c}}, pandan l te ba li definisyon modèn li yo. Sepandan, [[Albert Einstein]] sèvi ak {{mvar|V}} nan [[Annus mirabilis Albert Einstein|atik sou relativite espesyal]] nan ane 1905; Se nan 1907 ke li te kòmanse sèvi ak {{mvar|c}}, ki te vin tounen senbòl komen pou vitès limyè a nan yon vakyòm<ref name="Yc">{{Web link |language=en | premye. name=P |ti non=Gibbs |title=Poukisa ''c'' se senbòl vitès limyè a? |url=https://web.archive.org/web/20100325220247/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/c.html |site=Usenet Physics FAQ |piblikatè=University nan Kalifòni, Riverside |ane=2004 |aksede sou=2009-11-16}}
: {{quote|language=en|Orijin lèt c ke yo te itilize pou vitès limyè a ka remonte nan yon papye nan 1856 pa Weber ak Kohlrausch [...] Weber aparamman vle di c kanpe pou 'konstan. ' nan lwa fòs li a, men gen prèv ki montre fizisyen tankou Lorentz ak Einstein te abitye ak yon konvansyon komen ki ta ka itilize kòm yon varyab pou vitès. Itilizasyon sa a ka remonte nan tèks klasik Latin yo kote c te vle di 'celeritas', ki vle di 'vitès'.}}</ref>{{,}}<ref>{{Atik |langue=en |prénom1=K . S. |non1=Mendelson |tit=Istwa ''c'' |periodik=[[American Journal of Physics]] |volim=74 |nimewo=11 |ane=2006 |doi=10.1119/1.2238887 |bibcode=2006AmJPh ..74..995M |paj=995-997}}</ref>{{,}}<ref>{{Liv |non1=Marc |non1=Séguin |non2=Benoît |non2=Villeuneuve | title=Astwonomi ak astwofizik |subtitle=Senk gwo lide pou eksplore ak konprann Linivè a |volim=2 |pasaj=121 |piblikatè=[[Pearson ERPI|ERPI]] |ane=2002 |total paj=618 |isbn=978- 2 -7613-1184-7}}</ref>.

Pafwa yo itilize {{mvar|c}} pou endike vitès yon vag limyè nan nenpòt mwayen fizik ak {{fòmil|''c''{{ind|0}}}} pou vitès limyè a nan vid la<ref name="handbook">Konsilte pa egzanp:
* {{Liv |lang=nan |prenon1=D. R. |name1=Lide |tit=CRC Handbook of Chemistry and Physics |pasage=2-9 |piblikatè=[[CRC Press]] |ane=2004 |isbn=978-0-8493-0485-9 |li sou entènèt = https://books.google.com/books?id=WDll8hA006AC&q=speed+of+light+%22c0+OR+%22&pg=PT76}}
* {{liv|lang=en
  |ti non=Harris |premye=J. W.
  |et al.=wi
  |ane=2002
  |tit=Manyèl Fizik
  |pasaj=499
  |piblikatè=Springer
  |isbn=978-0-387-95269-7
  |url=https://books.google.com/books?id=c60mCxGRMR8C&q=speed+of+light+%22c0+OR+%22+date:2000-2009&pg=PA499
}}
* {{liv|lang=en
  |otè1=J. C.Whitaker
  |ane=2005
  |title=Manyèl Elektwonik la
  |pasaj=235
  |piblikatè=CRC Press
  |isbn=978-0-8493-1889-4
  |url=https://books.google.com/books?id=FdSQSAC3_EwC&q=speed+of+light+c0+handbook&pg=PA235
}}
* {{liv|lang=en
  |otè1=E. R.Cohen
  |ane=2007
  |title=Kantite, Inite ak Senbòl nan Chimi Fizik
  |pasaj=184
  |nimewo edisyon=3
  |editè=[[Royal Society of Chemistry]]
  |isbn=978-0-85404-433-7
  |url=https://books.google.com/books?id=TElmhULQoeIC&q=speed+of+light+c0+handbook&pg=PA143
}}</ref>.
Notasyon endis sa a, ki prezan nan literati SI<ref name="BIPM_SI_units">{{SIbrochure|page=112}}</ref>, gen menm fòm ak plizyè konstan [[elektwomagnetism]]: {{ fòmil|' 'μ''{{ind|0}}}} pou [[pèmeyabilite vakyòm]] (oswa konstan mayetik), {{fòmil|''ε''{{ind|0}}}} pou [[vakyòm lan pèmitivite]] (oswa konstan elektrik) ak {{fòmil|''Z''{{ind|0}}}} pou [[enpedans karakteristik vakyòm]]. Nan rès atik sa a, sèlman {{mvar|c}} yo itilize pou endike vitès limyè a nan yon vakyòm.

== Pwopagasyon limyè ==
Nan [[fizik klasik]], limyè yo konsidere kòm yon [[ond elektwomayetik]]. Nan kontèks sa a, konpòtman [[champ elektwomayetik]] dekri pa [[ekwasyon Maxwell]] ki predi ke {{mvar|c}}, vitès onn elektwomayetik (ki gen ladan limyè vizib) pwopaje nan vakyòm lan. , se yon fonksyon nan kapasite nan vakyòm ak enduktans nan vakyòm. De karakteristik sa yo, yo rele respektivman [[permeyabilite vakyòm]] (<math>\varepsilon_0</math>) ak [[pèmeyabilite vakyòm]] (<math>\mu_0</math>), yo lye ak vitès la nan limyè nan vakyòm ({{mvar|c}}) pa ekwasyon an<ref>{{Liv |langue=en |premye non1=W. K. H. |ti non1=Panofsky |premye2=Mesye. |name2=Phillips |tit=Elektrisite klasik ak mayetik |pasaj=182 |editè=Addison-Wesley |ane=1962 |isbn=978-0-201-05702-7 |li sou entènèt=https://archive.org/ detay /classicalelectri00pano_563/page/n192}}</ref>:

:<math> c =\frac {1}{\sqrt{\varepsilon_0 \mu_0}} \ . </math>

Nan [[mekanik pwopòsyon]], yon apwòch ki pi modèn, jaden elektwomayetik la dekri pa [[elektrodinamik pwopòsyon]] (QED). Limyè yo dekri la kòm yon eksitasyon fondamantal (oswa [[quanta theory|quanta]]) nan jaden elektwomayetik la; Lè sa a, li konpoze de [[foton]], ki se tou [[luxon|patikil san mas]]{{sfn|Feynman|1992|p=109}}{{,}}{{sfn|Hladik|2008 |p =185}}.

Yo te etidye ekstansyon QED kote foton an gen mas. Nan kad teyorik sa yo, vitès foton an ta depann de frekans li yo epi invarian {{mvar|c}} [[relativite espesyal]] ta dwe limit ultim vitès limyè a nan yon vakyòm<ref name= "Gibbs1997">{{Lien web |lang=en |otè=P. Gibbs |direktè=wi |otè2=S. Carlip |title=Èske vitès limyè a konstan? |url=https://web.archive.org/web/20100402090332/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/speed_of_light.html |sit=Usenet Physics FAQ |piblikatè=University nan Kalifòni, Riverside |ane=1997 |accessed=2009-11-26}}</ref>.
Sepandan, pa gen okenn varyasyon nan vitès limyè a kòm yon fonksyon frekans yo te obsève nan kondisyon laboratwa solid<ref name="Schaefer">{{Atik |langue=en |first name1=B. E. |name1=Schaefer |tit=Limit sevè sou varyasyon vitès limyè a ak frekans |peryodik=[[Lèt Revizyon Fizik]] |volim=82 |nimewo=25 |ane=1999 |doi=10.1103/PhysRevLett.82.4964 |bibcode=1999PhRvL..82.4964S |arxiv=astro-ph/9810479 |paj=4964–66 |s2cid=119339066}}</ref>{{,}}<ref name="Sakharov">{{Atik |lang =nan |prenon1=J. |tinon1=Ellis |prennon2=N. E. |non2=Mavromatos |prenon3=D. V. |non3=Nanopoulos |prenon4=A. S. |name4=Sakharov |tit=Analiz kwantik-gravite nan eklat Gamma-Ray lè l sèvi avèk onn | peryodik = [[Astwonomi & Astwofizik]] |volim=402 |nimewo=2 |ane=2003 |doi=10.1051/0004 -6361 :20030263 |bibcode=2003A&A...402..409E |arxiv=astro-ph/0210124 |paj=409-424 |s2cid=15388873}}</ref>{{,}}<ref name="Füllekrug "> {{Atik |lang=en |otè1=Mesye. Füllekrug |tit=sonde vitès limyè a ak onn radyo yo nan frekans ekstrèmman ba |peryodik=lèt revizyon fizik |volim=93 |nimewo=4 |ane=2004 |pmid=15323762 |doi=10.1103/PhysRevLett.903.043903.043 =2004PhRvL ..93d3901F |paj=043901}}</ref>, ki te enpoze limit strik sou mas foton nan.
Limit kalkile a depann de modèl yo itilize a: si foton masiv la dekri dapre [[Aksyon Proca|apwòch Proca]] pou egzanp<ref name="adelberger">{{Atik |langue=en |premye non1= E. |ti non1=Adelberger |premye2=G. |nom2=Dvali |non3=A. |name3=Gruzinov |tit=Foton Mass Bound Detwi pa Vortices |peryodik=Lèt Revizyon Fizik |volim=98 |nimewo=1 |ane=2007 |pmid=17358459 |doi=10.1103/PhysRevLett.98.0107PhysRevLett.98.0104.0104.A2007P |arxiv=hep-ph/0306245 |paj=010402 |s2cid=31249827}}</ref>,
Lè sa a, limit siperyè eksperimantal pou mas li a se {{unit|e=−57|[[gram]]}}<ref name="Sidharth">{{Liv |language=en |author1=B. G. Sidharth |tit=The Thermodynamic Universe |pasage=134 |piblikatè=World Scientific |ane=2008 |isbn=978-981-281-234-6 |li sou entènèt=https://books.google.com/books ? id=OUfHR36wSfAC&pg=PA134}}</ref>.

Yon lòt rezon ki ta milite an favè vitès limyè a kòm yon fonksyon frekans li ta se enposib pou aplike relativite espesyal nan echèl abitrè ki piti anpil, jan kèk teyori ki baze sou [[gravite pwopòsyon an] te predi. An 2009, obsèvasyon [[gamma burst|gamma pete]] nan sistèm zetwal {{nobr|GRB 090510}} pa t demontre ke vitès foton an depann de enèji li, ki enpoze limit strik sou espas tan an. modèl quantifikasyon ki konte sou lide ke vitès sa a enfliyanse pa enèji foton an lè enèji yo pre [[echèl Planck la]]<ref>{{Atik | lang=nan |prenon1=G. |name1=Amelino-Camelia |tit=Astrophysics: pete sipò pou relativite |periodik=[[Nati (journal)|Nati]] |volim=462 |nimewo=7271 |ane=2009 |pmid=19924200 |doi=10.1038/462291a |bibcode=2009Natur.462.462.462. 291A |paj=291–92 |s2cid=205051022}}</ref>.

=== Nan yon mwayen ===
[[File:frontgroupphase.gif|thumbnail|left|Pwen ble a deplase ak vitès rid yo, kidonk vitès faz la. Pwen vèt la deplase nan vitès anvlòp la, kidonk vitès gwoup la. Pwen wouj la deplase nan menm vitès ak pi fò nan batman kè a, se sa ki, vitès kwen an.|alt=Yon vag modulation deplase de goch a dwat. Twa pwen ki gen koulè yo deplase ak vag modulasyon an: yon pwen ble tache ak vag transpòtè a, yon pwen vèt sitiye sou maksimòm anvlòp la ak yon pwen wouj tache sou devan vag transpòtè a.]]
Omwen uit vitès diferan ka itilize pou karakterize pwopagasyon limyè, sètadi: (1) vitès faz, (2) vitès gwoup, (3) vitès enèji, (4) vitès siyal, (5) konstan [[ vitès relativis]], (6) vitès rapò inite a, (7) centrovecity a ak (8) vitès korelasyon an<ref>{{Atik |langue=en |prénom1=Sylvan C. |nom1=Bloch |titre=Eight velocities of light |périodique=[[American Journal of Physics]] |volume=45 |numéro=6 |mois=juin |année=1976 |doi=10.1119/1.10953 |lire en ligne=http://jpkc.fudan.edu.cn/picture/article/90/64657339-a919-423f-b5ff-425cd2983d2d/dc1cd42f-a25d-4a56-8780-a8acb1e174fc.pdf |consulté le=19 août 2014 |format=Pdf |pages=538-549}}</ref> </ref>{{,}}<ref>{{Atik |lang=nan |premye1=Richard L. |ti non1=Smith |tit=Vitès limyè yo |peryodik =[[American Journal of Physics]] |volim= 38 |nimewo=8 |mwa=Out |ane=1970 |doi=10.1119/1.1976551 |bibcode=1970AmJPh..38..978S |accessed on=19 out 2014 |paj =978-984}}</ref>. Nan yon vakyòm, tout vitès sa yo egal a {{mvar|c}}, alòske nan yon lòt mwayen, se sèlman vitès [[wavefront]] ki kenbe valè sa a.
Anplis de sa, pou diferan frekans, vitès yo diferan. Nan yon [[vag plan]], chak krèt ak depresyon pwopaje nan {{mvar|v}}<sub>p</sub>, [[vitès faz la]]. Yon siyal fizik ki gen yon ranje fini (yon batman limyè) vwayaje nan yon vitès diferan. Pifò nan yon enpilsyon vwayaje nan ''v''<sub>g</sub>, {{lien |lang=en |trad=Gwoup vitès |fr=vesse de groupe}}, pandan lòt pati a vwayaje nan {{ mvar|v}}<sub>f</sub>, [[vitès tèt la]].

Vitès faz enpòtan nan detèmine kijan yon vag limyè pwopaje nan yon materyèl oswa soti nan yon materyèl nan yon lòt. Regilyèman, enfòmasyon sa a dekri pa [[endèks refractive]] ki defini pa rapò {{mvar|c}} ak vitès faz ''v''<sub>p</sub> materyèl la ( pi gwo endèks la, pi ba vitès vag la). Endèks refraktif la depann de plizyè faktè, tankou frekans limyè a, entansite li, [[Polarizasyon (optik)|polarizasyon]], ak direksyon pwopagasyon li. Sepandan, nan plizyè ka, yo trete li kòm yon kantite envaryab<ref name="Podesta">{{Liv |language=en |author1=M. pa Podesta |title=Konprann pwopriyete matyè yo |passage=131 |publisher=CRC Press |ane=2002 |isbn=978-0-415-25788-6 |li sou entènèt=https://books.google.com/ liv ?id=h8BNvnR050cC&pg=PA131}}</ref>.

Endèks refraktif lè a se apeprè 1.0003<ref name=Podesta/>.
Medya ki pi dans, tankou dlo<ref>{{Lyen web |language=en |title=Konstan optik H2O, D2O (Dlo, dlo lou, glas) |url=https://refractiveindex.info/?shelf =main&book=H2O&page =Hale |sit=refractiveindex.info |editè=Mikhail Polyanskiy |accessed on=2017-11-07}}</ref>,
[[glass]]<ref>{{Web link |language=en |title=Optical constants of Soda lacho glass |url=https://refractiveindex.info/?shelf=glass&book=soda-lime&page=Rubin-clear | sit=refractiveindex.info |editè=Mikhail Polyanskiy |accessed on=2017-11-07}}</ref>
ak [[diamant]]<ref>{{Web link |language=en |title=Konstan optik C (kabòn, dyaman, grafit) |url=https://refractiveindex.info/?shelf=main&book=C&page= Phillip |sit=refractiveindex.info |editè=Mikhail Polyanskiy |accessed=2017-11-07}}</ref>, gen endis refraktif apeprè 1.3, 1.5 ak 2.4 pou limyè vizib. Nan materyèl ekzotik, tankou [[Bose-Einstein kondansasyon]] kenbe nan yon tanperati ki trè pre [[zewo absoli]], limyè ka vwayaje nan kèk mèt pa segonn. Nan ka sa yo, tan atòm yo pran pou absòbe ak emèt limyè a siyifikativman pi long pase si pwosesis absòpsyon-emisyon an te fèt nan {{tmp|0|C}} pa egzanp.
De ekip fizisyen te deklare ke yo te konplètman sispann limyè lè yo te pase l nan yon kondansasyon Bose-Einstein nan [[rubidium]]. Se enèji nan limyè ki estoke nan laatòm (ki konsa vin eksite), Lè sa a, pita emèt nan fòm limyè si atòm yo eklere pa yon reyon lazè. Konpòtman an reta absòpsyon-emisyon an jeneralman vre nan nivo mikwoskopik pou tout mwayen transparan ki "ralanti" limyè<ref>{{Lyen entènèt |language=en |otè=William J. Cromie |tit=Chèchè yo kounye a kapab sispann , rekòmanse limyè |url=https://web.archive.org/web/20111028041346/http://www.news.harvard.edu/gazette/2001/01.24/01-stoplight.html |sit=Harvard University Gazette | dat =2001-01-24}}</ref>.

Nan materyèl transparan, endèks refraktif la anjeneral pi gran pase 1, ki vle di vitès faz la pi piti pase {{mvar|c}}. Nan kèk materyèl, endèks refraktif la ka pi ba pase 1 nan sèten frekans limyè; nan kèk materyèl ekzotik, endèks la ka negatif<ref>{{Liv |language=en |author1=P. W. Milonni |title=Limyè rapid, limyè ralanti ak limyè ki pa gen nan men gòch |pasaj=25 |piblikatè=CRC Press |ane=2004 |isbn=978-0-7503-0926-4 |li sou entènèt=https:// liv .google.com/books?id=kE8OUCvt7ecC&pg=PA25}}</ref>.
Egzijans pou [[kazalite]] pa vyole implique ke pati reyèl ak imajinè nan [[permittivite]] nan yon materyèl, ki koresponn respektivman ak endèks refraktif la ak [[koyefisyan disparisyon an] ]], yo konekte pa a. [[Relasyon Kramers-Kronig]]<ref>{{Atik |langue=en |prenon1=J. S. |name1=Toll |tit=Kozalite ak Relasyon Dispèsyon an: Fondasyon Lojik |peryodik=[[Revizyon Fizik]] |volim=104 |nimewo=6 |ane=1956 |doi=10.1103/PhysRev.104.1760 |bibcode=1956PhRv ..104.1760T |paj=1760–70}}</ref>.
Nan pratik, nan yon materyèl ki gen yon endèks refraktif mwens pase 1, absòpsyon nan vag limyè a tèlman vit ke pa gen okenn siyal ka transmèt pi vit pase {{mvar|c}}.

Yon batman limyè ki gen diferan gwoup ({{mvar|v}}<sub>g</sub>) ak vitès faz ({{mvar|v}}<sub>p</sub>) (ki rive lè vitès faz la. chanje ak frekans vag batman kè a) gaye sou tan, yon pwosesis ki rele [[dispèsyon (optik)|dispèsyon]]. Gen kèk materyèl ki montre yon vitès gwoup trè ba (oswa menm zewo) pou vag limyè, yon fenomèn yo rele [[limyè dousman]]<ref>{{Atik |langue=en |premye non1=L. V. |non1=Hau |prenon2=S. E. |tinon2=Harris |non3=Z. |tinon3=Dutton |prennon4=C. H. |nom4=Behroozi |tit=Rediksyon vitès limyè a 17 mèt pa segonn nan yon gaz atomik ultrafrèt |peryodik=Nati |volim=397 |nimewo=6720 |ane=1999 |doi=10.1038/17561 |bibcode=1999Natur.397 ..594V |li sou entènèt=http://www.seas.harvard.edu/haulab/publications/pdf/Slow_Light_1999.pdf |format=Pdf |paj=594-598 |s2cid=4423307}}</ref>{{ ,}}<ref>{{Atik |lang=nan |prenon1=C. |ti non1=Liu |premye2=Z. |tinon2=Dutton |prennon3=C. H. |non3=Behroozi |prenon4=L. V. |nom4=Hau |tit=Obsèvasyon depo enfòmasyon optik aderan nan yon mwayen atomik lè l sèvi avèk pulsasyon limyè kanpe |peryodik=Nati |volim=409 |nimewo=6819 |ane=2001 |pmid=11206540 |doi=10.1038/ 35054017 | bibcode=2001Natur.409..490L |li sou entènèt=http://www.seas.harvard.edu/haulab/publications/pdf/Stopped_Light_2001.pdf |format=Pdf |paj=490–93 |s2cid=1894748}} </ref>{{,}}<ref>{{Atik |lang=nan |premye1=Mesye. |tinon1=Bajcsy |prennon2=A. S. |ti non2=Zibrov |premye3=Mesye. D. |name3=Lukin |tit=Pulmans limyè estasyonè nan yon mwayen atomik |periodik=Nati |volim=426 |nimewo=6967 |ane=2003 |pmid=14668857 |doi=10.1038/nature02176 |bibcode=2003Natur.426 .638B |arxiv=quant-ph/0311092 |paj=638-641 |s2cid=4320280}}</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |language=en |premye non=B. |name=Dumé |title=Limen ak etenn limyè |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/18724 |sit=Physics World |piblikatè=Institute of Physics |ane=2003}}</ref>.
Opoze a, vitès gwoup ki pi gran pase {{mvar|c}}, yo te demontre tou pa eksperyans<ref>{{Atik |langue=en |premye non1=D. |name1=Whitehouse |title=Beam Smashes Light Barrier |periodical=BBC News |dat=19 Jiyè 2000 |li sou entènèt=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/841690.stm | jwenn aksè nan=2008-12-08}}</ref>.
Nan teyori, vitès gwoup la ta ka enfini oswa negatif, ak batman yo vwayaje enstantane oswa bak nan tan<ref name="MilonniCh2">{{Liv |language=en |author1=P. W. Milonni |title=Limyè rapid, limyè ralanti ak limyè ki pa gen nan men gòch |piblikatè=CRC Press |ane=2004 |isbn=978-0-7503-0926-4 |li sou entènèt=https://books.google.com /books?id=kE8OUCvt7ecC&pg=PA25 |chapit number=2 |chapit title=Endèks refraktif la kapab negatif}}</ref>.
Sepandan, tout posiblite sa yo pa pèmèt enfòmasyon yo transmèt ak yon vitès ki pi gran pase {{mvar|c}}. An reyalite, li enposib transmèt enfòmasyon ak yon batman kè limyè pi vit pase vitès la nan premye pati nan yon vag, [[devan vitès la]]. Anba sèten kondisyon, li toujougal nan {{mvar|c}}<ref name="MilonniCh2" />.
[[File:Advanced Test Reactor.jpg|thumb|dret|left|alt=Ble limyè ble.|[[Cherenkov efè]] nan yon reyaktè tès nikleyè.]]
Yon patikil ka vwayaje pi vit pase vitès faz limyè a nan yon mwayen (vitès sa a toujou pi ba pase {{mvar|c}}). Lè yon patikil chaje pwopaje nan fason sa a nan yon materyèl [[dielektrik]], ekivalan elektwomayetik yon [[ond chòk]] pwodui, sa a se [[efè Cherenkov]]<ref>{{atik |language=ru
  |otè1=Pavel A. Cherenkov
  |ane=1934
  |title=Видимое свечение чистых жидкостей под действием γ-радиации
  |title translation=Emisyon vizib nan likid pi pa aksyon radyasyon γ
  |journal=[[Doklady Akademii Nauk SSSR]]
  |volim=2
  |paj=451}}
: Reimprime: {{atik|lang=ru
   |otè1=P. A. Cherenkov
   |dat=1967
   |title=Видимое свечение чистых жидкостей под действием γ-радиации
   |title translation=Emisyon vizib nan likid pi pa aksyon radyasyon γ
   |journal=Usp. Fiz. Nauk
   |volim=93 |nimewo=10
   |paj=385
  |doi=10.3367/ufnr.0093.196710n.0385}}
: Reenprime: {{Liv |lang=ru |otè1=A. N. Gorbunov |otè2=E. P. Čerenkova |title=Pavel Alekseyevich Čerenkov: Chelovek i Otkrytie |tradiksyon tit=Pavel Alekseyevich Čerenkov: Man and Discovery |pasaj=149-153 |plas=Moskou |piblikatè=Nauka |dat=1999}}</ref>.

Nan yon mwayen [[birefringans|birefringant]], vitès limyè a depann de plan li nan [[Polarizasyon (optik)|polarizasyon]], yon fenomèn ki itilize nan plizyè domèn, kit [[mikwoskopi]] oswa fabrikasyon [[ linèt solèy]]<ref>{{Lien web |langue=fr |title=Strock - Glass - Tansyon |url=http://strock.pi.r2.3.14159.free.fr/Ast/ Art/Tension.html |sit =strock.pi.r2.3.14159.free.fr |konsilte sou=2017-12-23}}</ref>.

== Mezi ==
{{mvar|c}} ka mezire nan plizyè fason. Pou egzanp, lè w obsève ki jan vag limyè pwopaje lè l sèvi avèk enstriman astwonomik. Li ka mezire baze sou konstan li te ye, tankou [[permeyabilite vakyòm]] (<math>\epsilon_0</math>) ak [[pèmeyabilite vakyòm]] (<math>\mu_0</math>). Nou ka kalkile valè sa a tou lè nou konnen longèdonn ak frekans yon vag limyè, paske pwodwi yo egal {{mvar|c}}.

Depi 1983, [[Sistèm Entènasyonal Inite yo]] (SI) te fikse vitès limyè a egzakteman {{unit|299792458|m/s}}<ref name="Boyes">{{Chapit |language=en | otè1=P. H. Sydenham |tit chapit=Mezi longè |otè liv=W. Boyes |tit liv=Liv referans enstriman |piblikatè=Butterworth–Heinemann |ane=2003 |nimewo pwoblèm=3 |isbn=978-0-7506-7123-1 |li sou entènèt=https://books.google.com/books ?id=sarHIbCVOUAC&pg=PA56 |pasaj=56}}
: {{quote|lang=en|[...] si vitès limyè a defini kòm yon nimewo fiks, lè sa a, an prensip, estanda tan an ap sèvi kòm estanda longè[...]}}</ref>{{,}}<ref name="Fundamental Physical Constants">{{Lyen Entènèt |language=en |title=VALè CODATA: Vitès limyè nan vakyòm |url=http://physics.nist.gov/ cgi- bin/cuu/Value?c |sit=Referans NIST sou konstan, inite, ak ensètitid |editè=[[National Institute of Standards and Technology|NIST]] |accessed on=2009-08-21}}</ref> {{,}}<ref name="Jespersen">{{Liv |lang=nan |prenon1=J. |ti non1=Jespersen |premye2=J. |tinon2=Fitz-Randolph |non3=J. |name3=Robb |tit=Soti nan kadran solèy rive nan revèy atomik: Konprann tan ak frekans |pasaj=280 |editè=Courier Dover |ane=1999 |isbn=978-0-486-40913-9 |li sou entènèt=https:/ / books.google.com/books?id=Z7chuo4ebUAC&pg=PA280 |issue number=Reprint of National Bureau of Standards 1977, 2nd}}</ref>.
Kòm yon konstan ak inite mezi, valè nimerik {{mvar|c}} diferan selon sistèm inite yo{{#tag:ref|Vitès limyè a nan [[Inite mezi Angle Saxon|Anglo-Saxon yo. sistèm]] ak nan [[inite mezi Ameriken yo|sistèm Ameriken]] baze sou [[pous (inite)|pous]] ki gen valè egzak {{val|2.54|u=cm }} e se poutèt sa li. egal:
:{{val|299792458 |u=m/s}} × {{nowrap|100 {{sfrac|cm|m}}}} × {{sfrac|1|2.54}}&nbsp;{{sfrac|po |cm }},
ki se apeprè {{val|186282}} mil, 698 yad, 2 pye ak 5 pous pou chak segonn.|group=note|name="imperial"}}.

Kesyon konstans vitès limyè a nan yon vakyòm pa ka rezoud paske li teyorikman posib ke [[foton yo]] yo gen yon mas ki pa zewo: mezi yo ka sèlman limite mas ipotetik sa a epi yo pa pwouve ke li se. estrikteman zewo. Sepandan, menm si li te pwouve ke foton yo gen mas, sa pa ta mete an kesyon prensip konstan {{mvar|c}}, men pito ta bay yon limit nan presizyon nan obsèvabilite li nan modèl referans<ref>{{ Liv |tit=Optics course |pasage=3 |editè=[[École normale supérieure (France)|École normale supérieure]] |date=2011-03-12 |li sou entènèt=https:// www.phys.ens.fr /IMG/pdf/CoursOptique.pdf |format elektwonik=Pdf}}</ref>.

=== Mezi astwonomi ===
[[Mwayen entèstelè]] se yon kote ki enpòtan pou mezire vitès limyè a akòz gwosè li ak absans prèske total obstak sou gwo distans. Istorikman, syantis yo te mezire tan vwayaj limyè a baze sou yon distans li te ye nan [[Sistèm Solè a]], tankou dyamèt òbit Latè.

[[Ole Christensen Rømer]] te fè yon mezi astwonomik an 1676 ki te pèmèt li [[Detèminasyon vitès limyè a pa Ole Rømer|predi vitès limyè a fini]]<ref name="cohen">{{ Atik |lang=nan |prenon1=I. B. |non1=Cohen |tit=Roemer ak premye detèminasyon vitès limyè a (1676) |peryodik=Isis |volim=31 |nimewo=2 |ane=1940 |doi=10.1086/347594 |hdl=2027/uc1 .b4375710 |li sou entènèt=https://babel.hathitrust.org/cgi/imgsrv/download/pdf?id=uc1.b4375710;orient=0;size=100;seq=5;attachment=0 |paj=327 – 79 |s2cid=145428377}}</ref>{{,}}<ref name="roemer">{{Atik |langue=fr |title=Demonstrasyon ki montre mouvman limyè misye Rŏmer nan Akademi wayal la te jwenn. Syans |peryodik=[[Journal des sçavans]] |ane=1676 |li sou entènèt=http://www-obs.univ-lyon1.fr/labo/fc/ama09/pages_jdsc/pages/jdsc_1676_lumiere.pdf |format=Pdf |paj=233-236}}
: Tradui an Angle nan {{atik
  |title=Yon demonstrasyon konsènan mouvman limyè a, kominike soti nan Pari, nan Journal des Sçavans, epi isit la te fè angle.
  |journal=[[Tranzaksyon filozofik Sosyete wayal la]]
  |ane=1677
  |volim=12 |nimewo=136
  |paj=893-895
  |doi=10.1098/rstl.1677.0024 |bibcode=1677RSPT...12..893.
  }}
:: Atik repwodui nan {{chapit|lang=en
  |otè1=C. Hutton |direktè1=wi
  |otè2=G. Shaw |dictor2=wi
  |otè3=R. Pearson |direktè3=wi
  |titre ouvrage=The Philosophical Transactions of the Royal Society of London, soti nan kòmansman an 1665, nan ane 1800: Abreje
  |ane=1809
  |titre chapitre=Sou Mouvman Limyè pa M. Romer
|url=https://archive.org/stream/philosophicaltra02royarich#page/397/mode/1up
  |kote=London |piblikatè=C. & R. Baldwin
  |volim=II. Soti nan 1673 a 1682
  |pasaj=397-398
}}
: Rapò ki te pibliye nan ''Journal des sçavans'' enspire pa rapò ke Rømer te li devan [[Académie des sciences (France)|Académie des Sciences de la France]] an Novanm 1676 (gade {{Harvsp| Cohen). |1940|p=346}}).</ref>.
[[File:Io eclipse speed of light measurement fr.svg|center|alt=Reprezantasyon òbit Latè ak Jipitè alantou Solèy la akonpaye pa yon graf ki montre distans Latè-Solèy, Jipitè-Solèy. ak Latè-Jipitè. De premye yo konstan pandan ke distans Latè-Jipitè varye nan fòm yon sinis.|Soti nan Latè, si nou obsève Jipitè sou aks Solèy-Jipitè a, yon pati nan Jipitè eklere ak rès la nan lonbraj. [[Io (lalin)|lalin Io]] Jipitè a regilyèman fè eksperyans yon eklips solè paske yon pati nan òbit li a nan lonbraj Jipitè a. Peryòd Io chanje anpil ti kras nan yon ane nan pwochen an.<br>

Sepandan, Rømer obsève ke kòmansman ak fen eklips Io yo pa matche ak fwa yo kalkile. Piske peryòd òbit Io a envaryab e obsèvasyon lalin sa a endike peryòd sa a varye, nou dwe konkli ke vitès limyè a fini.<br>

Solèy la, Latè ak Jipitè fòme yon triyang ki gen ang Latè-Solèy-Jipitè ka mezire. Anplis de sa, reyon yo nan òbit Latè ak Jovyen yo konnen. Se poutèt sa, nou ka kalkile distans Latè-Jipitè nan 120yèm jou òbit Latè a pa egzanp pa [[lwa kosinis la]].

Yon fwa yo konnen distans sa a ansanm ak diferans ki genyen ant tan kalkile a ak tan obsèvasyon an, nou ka detèmine vitès limyè a, sa vle di rapò distans ak tan.]]

Ant 1671 ak 1673, Rømer te obsève yon varyasyon nan dire òbit [[Io (lalin)|lalin Jipitè Io]]<ref>{{Chapit |langu=otè a1=Ole Rømer |titre ouvrage= Travay konplè. nan Christiaan Huygens (1888-1950) |otè travay=J. Bosscha |volim=VIII |titre chapitre=Korespondans 1676-1684 |kote=La Haye |editè=Martinus Nijhoff |ane=1899 <!-- |dat=30 septanm 1677 --> |pasaj=32-35}}</ref> epi li dedwi limyè a pran 10 a 11 minit pou l vwayaje dyamèt òbit Latè<ref>{{Lien web |author=Francis Beaubois |title=Rœmer ak vitès limyè a |url=http:/ /www. bibnum.education.fr/physique/astronomie/roemer-et-la-vitesse-de-la-lumiere |site=bibnum.education.fr |date=2014}} (konsilte onglet "Analiz"). </ref> {{,}}<ref>Nan rapò li bay Akademi Syans, Rømer ekri:
: “Dezyèm inegalite sa a sanble se akòz lefèt ke limyè a pran yon sèten tan rive jwenn nou soti nan satelit la; limyè sanble pran apeprè dis a onz minit [pou vwayaje] yon distans ki egal a mwatye dyamèt òbit Latè a. »
:: {{Atik |lang=en |otè1=Laurence Bobis |otè2=James Lequeux |tit=Cassini, Rømer ak Vitès Limyè |peryodik=J. Astron. Hist. Legacy |volim=11 |nimewo=2 |ane=2008 |bibcode=2008JAHH...11...97B |li sou entènèt=https://ui.adsabs.harvard.edu/link_gateway/2008JAHH...11. . .97B/ADS_PDF |fòma=Pdf |paj=97-105}}</ref>.
Men, se [[Christian Huygens]] ki te kalkile vitès limyè a apati obsèvasyon astwonomik Rømer ak [[Jean-Dominique Cassini]]: {{unit|230000|km/s}}, pwobableman paske Rømer te gen dout sou kapasite l pou kapab kalkile valè nimerik yon kantite konsa e ke Cassini rejte ipotèz Rømer a<ref>{{Atik |language=en |author1=A. Wróblewski |tit=De Mora Luminis: yon espektak an de zak ak yon pwològ ak yon epilòg |periodik=American Journal of Physics |volim=53 |ane=1985 |paj=620-630}}</ref>.

[[File:SoL Aberration.svg|vignette|straightening|lang=fr|Aberasyon limyè: yon reyon limyè ki soti nan yon sous byen lwen parèt nan yon pozisyon diferan de sa yo kalkile lè yo obsève ak yon teleskòp mobil paske {{mvar|c }} fini.|alt=Yon etwal byen lwen emèt yon reyon limyè ki rive nan objektif yon teleskòp. Kòm limyè a vwayaje nan teleskòp la, li deplase sou bò dwat la. Pou reyon an rive nan lòt bout teleskòp la, li dwe pwopaje san refleksyon andedan tib la, se pou sa teleskòp la dwe panche yon ti kras sou bò dwat la, ki bay enpresyon ke sous la sitiye plis sou bò dwat la kòm pozisyon kalkile li yo. ]]
Yon lòt metòd pou mezire {{mvar|c}} se sèvi ak [[aberasyon limyè a]], dekouvri ak eksplike pa [[James Bradley]] nan {{s-|XVIII}}<ref name= "Bradley1729" >{{Atik |lang=en |prenon1=J. |name1=Bradley |title=Kont yon nouvo dekouvwi Mouvman zetwal yo Fix'd |peryodik=[[Tranzaksyon filozofik]] |volim=35 |ane=1729 |li sou entènèt=http://gallica.bnf.fr / ark:/12148/bpt6k55840n.image.f375.langEN |paj=637-660}}</ref>.
Efè sa a eksplike pa [[adisyon vektè]] vitès limyè ki soti nan yon sous byen lwen (tankou yon etwal) ak vitès teleskòp la (gade eksplikasyon dyagram adwat la). Yon obsèvatè k ap deplase wè yon reyon limyè ki soti nan yon direksyon yon ti kras diferan epi, an konsekans, obsève sous la nan yon pozisyon konpanse ak pozisyon kalkile li. Efè sa a se sous mouvman aparan zetwal yo nan syèl la depi direksyon vitès Latè a toujou ap chanje (li orbit Solèy la epi li vire). Dapre diferans angilè nan pozisyon zetwal yo ({{unit|20.5 [[arcsecond|arcseconds]]}})<ref>{{Liv |lang=nan |premye1=P . |name1=Duffett-Smith |tit=Astwonomi pratik ak kalkilatris ou |pasaj=62 |piblikatè=Cambridge University Press |ane=1988 |isbn=978-0-521-35699-2 |li sou entènèt=https://archive . org/details/practicalastrono0000duff/page/62 |access url=inscription}}</ref>, li posib pou detèmine {{mvar|c}} dapre vitès Latè alantou Solèy la lè w konnen dire yon Latè konplè. òbit. An 1729, Bradley te detèmine ke {{mvar|c}} se {{val|10210}} fwa pi vit pase vitès òbit Latè a<ref group="note">Syans modèn mete li nan {{val|10066}} fwa pi vit.</ref>. Ekivalan, li pran {{lè||8|12}} pou limyè vwayaje distans Solèy-Latè<ref name="Bradley1729" />.

== Nòt ak referans ==
{{traduction/Référence|||art2=Vitesse de la lumière|lang2=fr|lang1=en|art1=Speed of light}}

=== Sitasyon orijinal ===
{{Références|groupe=trad}}

=== Nòt ===
{{Références| groupe="note" }}

=== Referans ===
{{ références | références=

<ref name="David_BODANIS">{{Ouvrage |langue=en |auteur1=David Bodanis |titre=E{{=}}mc2: A Biography of the World's Most Famous Equation |éditeur=Doubleday Canada |année=2000 |pages totales=337}}.</ref> 

}}

== Gen rapò ==
{{lòt pwojè
| commons = Category:Speed of light
}}
{{kategori prensipal}}