Gade kòd pou Leman

[[Image:Magnet 4.jpg|thumbnail|right|upright=1.5|Foto yon leman k ap leve anlè yon [[Sipèkondiktivite|sipèkondiktè]].]]

Yon "leman pèmanan", oswa tou senpleman "leman" nan langaj komen, se yon objè ki fèt ak yon [[materyèl feromayetik difisil|materyèl mayetik difisil]], sa vle di ki gen [[magnetizasyon remanan]] ak [[koercif la. field]] yo gwo (gade anba a). Sa a ba li pwopriyete patikilye ki lye ak egzistans jaden mayetik la, tankou sa ki fè egzèsis yon fòs atraksyon sou nenpòt [[Ferromagnetism|ferwomayetik materyèl]].

== Etimoloji ==
Mo "eman" se, tankou mo "dyaman", ki sòti nan ansyen grèk {{Ansyen grèk|ἀδάμας|adámas}}, "patikilyèman difisil fè, asye" epi "dyaman", ki gen rapò ak adjektif {{Ansyen grèk la. |ἀδάμαστος|adámastos}}, "entamable", akòz dite [[magstone]].

== Istwa ==
Istwa a nan leman kòmanse nan Antikite.

Nan [[Lachin]], apre sa yon ti kras pita nan [[Grès]], moun te dekouvri yon wòch nwa, [[wòch leman]], ki te gen pouvwa pou atire [[fè]]. Anplis de sa, wòch sa a gen kapasite pou transmèt pouvwa li nan fè<ref name=Boorstin>''The Discoverers'', D. Boorstin, 1986, Seghers, Paris.</ref>. Nan Antikite, dapre [[Plutarch]]<ref>Plutark, ''nan Ifide & ofir'', Nan Sympofiac. IV, [https://books.google.fr/books?hl=fr&id=bsecIlNrohYC&q=f%C3%A9tichisme#v=snippet&q=f%C3%A9tichisme&f=false] [[Charles de Brosses]] te site (1760). ) paj nan ''Kil bondye fetich yo, oswa Paralèl relijyon ansyen peyi Lejip la ak relijyon aktyèl Nigritia'' (285 p.)</ref>, yo te rele wòch leman an '' zo [[ Horus]]'' ak ''zo an fè nan [[Typhon (mitoloji)|Typhon]]''.

[[Pline asyen an]] te ekri: {{quote|Genyen de mòn toupre rivyè [[Indis]], youn ladan yo kenbe e lòt la repouse tout kalite fè (XXXVI, 25); nan fason sa a, si youn mete klou sou soulye l, nan youn li pa ka retire pye l, nan lòt la li pa ka depoze l<ref>Pliny the Elder, ''[[Natural History (Pliny the Elder)|Natural History]]'', liv II, Chapit 97-99 [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/pline%5Fhist%5Fnat%5F02/lecture/33.htm Li an fransè ak laten]</ref>.}}

Kèlkeswa kote yo remake etonan sa yo nan [[mayetit]] tantasyon an parèt li ak [[majik (sipènatirèl)|majik]]: {{quote|Yon wòch ki te plase anba zòrye yon madanm enfid, li. te di, pou fè l 'konfese fòt li.
Kwayans popilè atribiye fòs sa a nan leman an ke yon sèl fragman te ase pou geri tout kalite maladi e menm sevi kòm yon kontraseptif}} <ref name=Boorstin/>.

Anviwon ane 1000, nan Lachin, [[konpa]] la (ki rele "zegwi sid la"<ref group=note>Kat yo te oryante nan nò desann, menm jan pou lekti a desann nan ideogram.</ref>), premye a. Lè ou aplike magnetization, ou ka sèvi ak li pou navigasyon maritim. Bousòl sa a, ki te fè magnetize ak yon kontak ak wòch le an, yo pral prezante nan [[Ewòp]] Mari oswa pita nan kontak ak Arab yo. [[Field mayetik]] terès la nan orijin mayetizasyon mayetit la te pèmèt moun ki te ekipe ak yon marinette pou li pi byen pozisyone tèt li nan espas ki pouse l eksplore li. Mo [[magnetism]] soti nan vil [[Magnesia du Méander|Magnesia]] nan Azi Minè<ref>{{Liv |language=fr|author1=Pierre Germa |title=Depi kilè? |subtitle=diksyonè envansyon yo |piblikatè=|place= |ane=|total paj= |pasaj=18 |isbn= |li sou entènèt= }}</ref>. Nan {{s-|XIII}} la, enjenyè militè [[Pierre de Maricourt]], Picard k ap viv nan Pari e ki moun fizisyen francisken [[Roger Bacon]] pale ak admirasyon, te fè yon trete ki rele '' Soti nan Magnete. '', nan ki li dekri premye yo nan leman an. [[Christophe Colomb]], lè l sèvi avèk [[Konpan (navigasyon)|konpa]] li, li ka dirije tou dwat pou "Cipangu"<ref name=Colin>''Sentèz ak karakterizasyon molekilè leman precurseur'', Tèz AD Colin, 1994, University of Paris XI Orsay.</ref>.

[[Samuel Purchas]] fè remake, apre yon chante apre lanmò Columbus, ke {{Quote|the lodestone is the cornerstone<ref group=note>Tèks angle a gen ladann yon jwèt sou ' '{{lang|en|loadstone }}'', [[magnet stone]] ak ''{{lang|en|leadstone}}'', wòch ki menn.</ref>, semans menm kote dekouvèt fèt}}.

[[William Gilbert (astwonòm)|William Gilbert]], nan ''De Magnete'' li (1600), fè pou premye fwa distenksyon ant kò elektrik (li prezante tèm sa a) ak kò mayetik. Li konpare Latè ak yon leman, li note lwa repoze ak atraksyon leman pa poto yo ak anpil chalè sou mayetis nan fè. Li te tou envante mo [[elektrisite|elektrik]]{{ref|{{CNRTL|elektrik<!-rasin, epi li pa elektrisite menm si yo fè sa nan [[Elektrisite]]. -->}}.}} so rasin grèk "jòn jòn", epi li tabli yon lis kò ki ka elektrifye pa friksyon. Pwopriyete magnetization yo lè sa a, pou wòch, inseparably linked to magnetite.
Kèlkeswa kote yo remake etonan sa yo nan [[mayetit]] tantasyon an parèt li ak [[majik (sipènatirèl)|majik]]: {{quote|Yon wòch ki te plase anba zòrye yon madanm enfid, li. te di, pou fè l konfese fòt li.
Kwayans popilè atribiye fòs sa a nan leman an ke yon sèl fragman te ase pou geri tout kalite maladi e menm sevi kòm yon kontraseptif}} <ref name=Boorstin/>.

[[Charles de Coulomb]] year 1785 te fòme pou premye fwa fòs atraksyon ant leman, e [[Hans Christian Orsted|Hans Christian Ørsted]] year 1805 te travay li ak kouran elektrik.{{sfn|Diction of Sciences|pp=541-542 .}}
[[Pierre Weiss (fizisyen)|Pierre Weiss]] an 1906 you hope mayetizasyon pèmanan ([[domèn Weiss]]).{{ref|{{citation|Sèlman yon ti minority kenbe yon mayetizasyon... yon entèraksyon pwisans. ant bouk elektrik atomik chak elektwon fèt nan òbit li (wotasyon satelit), gen tandans fè aliman yo nan menm direksyon an.}}... ak rezilta nan konstitye yon moun pèmanan... {{ Harvsp|Dictionary of Sciences|p = 542}} - (apeprè kòm si se te yon seri [[torus]] oryante, (bobin elektrik san nwayo, patikil pwen ki pa jwenn [[radyasyon ionize|radyasyon]]), nan nivo atomik, tout tan travese pa yon kouran kouran. dirèk konstan-).}}

Iska dènyèman, yon leman te defini kòm {{Sitasyon|yon oksid natirèl nan fè ki atire fè ak kèk metal}}<ref>Premye kout yon leman nan Petit Larousse Illustrated, 1987.</ref> .
[[Charles de Coulomb]] year 1785 te fòme pou premye fwa fòs atraksyon ant leman, e [[Hans Christian Orsted|Hans Christian Ørsted]] year 1805 te travay li ak kouran elektrik.{{sfn|Diction of Sciences|pp=541-542 .}}
[[Pierre Weiss (fizisyen)|Pierre Weiss]] an 1906 you hope mayetizasyon pèmanan ([[domèn Weiss]]).{{ref|{{citation|Sèlman yon ti minority kenbe yon mayetizasyon... yon entèraksyon pwisans. ant bouk elektrik atomik chak elektwon fèt nan òbit li (wotasyon satelit), gen tandans fè aliman yo nan menm direksyon an.}}... ak rezilta nan konstitye yon moun pèmanan... {{ Harvsp|Dictionary of Sciences|p = 542}} - (apeprè kòm si se te yon seri [[torus]] oryante, (bobin elektrik san nwayo, patikil pwen ki pa jwenn [[radyasyon ionize|radyasyon]]), nan nivo atomik, tout tan travese pa yon kouran kouran. dirèk konstan-).}}

Iska dènyèman, yon leman te defini kòm {{Sitasyon|yon oksid natirèl nan fè ki atire fè ak kèk metal}} <ref>Premye kout yon leman nan Petit Larousse Illustrated, 1987.</ref> .

== Lyen ant mayetizasyon ak moman mayetik ==
{{Atik detaye|Mayetizasyon}}

Mayetizasyon <math>\vec J</math> yon materyèl oswa yon mwayen se [[majitid volim|dansite volim]] [[moman mayetik]] (pwovoke oswa pèmanan):
:<math>\vec J=\frac{\mathrm d\vec M}{\mathrm dV}</math>
kote <math>\vec M</math> vle di [[moman mayetik la]] ak <math>V</math> volim nan.

[[inite mezi|inite]] [[sistèm entènasyonal inite|SI]] mayetizasyon se [[ampè pou chak mèt]] (A/m).
== Nòt ak referans ==
=== Nòt ===
{{Références|groupe=note}}

=== Referans ===
{{Références}}